Yasemin DUTO?LU."ERENLER D?YARINDA HAYAT VE ?L?M"

28-07-2015, 16:45
1 452

http://s42.radikal.ru/i097/1507/f8/c82d19c3a73f.jpg


?ehirler bir medeniyetin insan eliyle olu?mu? en somut g?stergelerinden biridir. Arap dilinde ?ehir anlam?na gelen Medine kelimesi ile medeniyetin ayn? k?kten geliyor olmas? ??phesiz bir tesad?f de?il. Bir yandan medeniyetler ?ehirler in?a ederken, di?er yandan ?ehirlilerin ?retti?i medeniyet ?ehirleri besler ve geli?tirir. ??te bu y?zden, Ortado?u merkez olmak ?zere Atlas okyanusundan Uzakdo?u’ya, ?slam Medeniyetinin ye?erip yay?ld??? ?ok geni? bir co?rafyada ?? a?a?? be? yukar? benzer bi?im ve anlay??la in?a edilmi? ?ehirlerle kar??la?abiliyoruz. Merkezinde iman, ilim ve irfan?n (cami, medrese ve tekke) yer ald???, yaratan ba?ta olmak ?zere, insana, di?er yarat?lm??lara, hatta cans?z varl?klara dahi h?rmet ve muhabbetin tezah?r? olan ?ehirlerdir bunlar. Sosyal hizmet i?levi ta??yan an?tsal yap?larda kal?c? malzeme ile g?rkemli bir mimari dil ortaya konulurken, ki?isel kullan?ma ait evlerde ge?ici malzeme ile m?tevaz?, mahremiyeti ?nceleyen, tabiatla bar???k bir anlay?? hâkimdir. Yine bu ?ehirlerin en ?nemli ?zelliklerinden biri de, ?l?m? bir son de?il, ebedi hayat?n ba?lang?c? olarak g?ren bir inan? sisteminin do?al sonucu olarak, mezarl?klarla i? i?e ya?amalar?d?r. Tokat bu y?n?yle de tipik bir ?slam ?ehridir.
Eski k?lt?r?m?zde sanki g?listan dermi? gibi, kabristan diye adland?r?lan mezarl?klar yaln?z ?ehrin ?evresinde de?il, cami ve tekkelerin hazireleriyle ve t?rbe yap?lar?yla ?ehrin her yerinde kar??m?za ??k?verirler. Korkulacak yerler g?z?yle bak?lmaz buralara. Bir ev han?m? kap? kom?usu gibi addetti?i biti?ikteki evliya kabrinin topra??nda hercai menek?eler yeti?tirirken, ?ocuklar bir tekke bah?esinde mezarlar?n tam ?n?nde, ne?e ile oyunlar oynarlar. Kabirlerin ?n?nden ge?ilirken birka? dakika duraklan?r, selam verilir, bir Fatiha yollan?r. Mezarl?klar ekseriyetle Allah dostu b?y?k bir zat?n etraf?nda, hem o zata kabir kom?usu olmak, hem de onun ziyaret?ileri vesilesiyle daha fazla hay?r dua almak umuduyla olu?turulmu?tur. Genellikle manzaral? ve sefal? yerlere konumlanm?? durumdad?rlar. ?ehrin bat? ??k???ndaki ad? ?st?nde Erenler Mezarl??? ile do?u yakas?ndaki ?eyh-i ?irvanî Mezarl??? ve Beyba?? taraflar?nda kal?p yaz?k ki, son y?llarda ?evre yolu in?aat? nedeniyle tarumar olan Alpgazi mezarl?klar? bunun tipik ?rne?idir. Bu erenler bu d?nyadan g??m?? olsalar da, ruhaniyetleri, feyiz ve bereketleri ile capcanl?d?rlar. Seyyid Seyfullah hazretlerinin;
“Biz a????z biz ?lmeyiz
??r?y?p toprak olmay?z
Karanl?k yerde kalmay?z
Bize leyl-? nehar olmaz.” deyi?i bu ger?e?in ne g?zel ifadesidir.
Tokat, Anadolu ve Rumeli’nin hemen her k??esi gibi bir evliyalar beldesidir. ?ehir fethedilmeden ?nce gelip g?n?ller fetheden Yesevi erenlerinden G?jg?j Baba, ?ehre hâkim G?jg?j tepesi ?zerinden Tokat’? koruyup g?zetmektedir. Efsanelerde G?j- g?j sesleri ile d??mana ta? yuvarlayarak m?cahitlere yard?m etti?i anlat?l?r. Evliya ?elebi seyahatnamesinde, H?nkâr Hac? Bekta?-? Veli’nin Horasan’dan Anadolu’ya g??? s?ras?nda Tokat’ta bir m?ddet konaklad??? ve halifelerinden S?mb?l Baba’y? burada b?rakarak Tokat i?in, âlimler yurdu, faz?llar kona?? ve ?airler yata?? olmas? y?n?nde dua buyurdu?unu anlat?r. S?mb?l Baba halen 13. yy sonlar?na tarihlenen zaviyesinin biti?i?indeki t?rbesinde yatmaktad?r. Halvetili?in Anadolu’dan ?stanbul’a ge?i?inde ?nemli halkalardan biri olup, Sivas’ta medfun bulunan ?ems-i Sivasî hz.’ni yeti?tirmek ?zere Tokat’a gelen Abd?lmecid ?irvanî k.s (?eyh-i ?irvanî) ?ay mahallesindeki m?tevaz? kabrinde istirahat etmektedir. M?’min karde?lerinden ay?rt edilmemek i?in hazretin t?rbe istemedi?i, ?l?m?nden sonra sevenleri ve takip?ileri taraf?ndan birka? kez yapt?r?lan t?rbenin bu nedenle ertesi sabah y?k?ld??? rivayet edilir. Tokatl?lar taraf?ndan m?barek g?nlerde yo?un olarak ziyaret edilmektedir. Hac kafilelerinin hazretin huzurunda toplanarak yap?lan duan?n ard?ndan yola ??kmalar? ge?mi?in g?zel geleneklerindendi. K???k bir ?ocukken yapt???m?z kabir ziyaretlerinde, kendi aile b?y?klerimizden ?nce mutlaka ?eyh-i ?irvanî hazretlerinin kabrini ziyaret etti?imizi ve ebeveynimin huzurdan arkalar?n? d?nmeksizin geri geri ayr?larak, b?y?klere b?yle h?rmet edilmesi gerekti?ini ???tlediklerini hat?rlar?m. Kendi ad?yla an?lan caminin biti?i?inde cennet bah?esi gibi huzur dolu bir bah?ede yatan Hoca Behzat-? Veli, ?air, âlim ve mutasavv?f, ?shak-? Zencanî, Ali Tusî, Nurettin Sentimur, Sefer Be?e, Aceps?r, Murat sevdakâr, K?rkk?zlar, Halef Sultan, ?eyh Meknun, Pir Ahmet t?rbeleri, Ebu ?ems Hangâh?, Ahi Muhyittin Zayiyelerinde yatan zevat ve isimleri tam olarak bilinmese de yer yer kar??m?za ??kan tek mezarlar?n sakinleri, Tokat’?n d?rt yan?na da??lm?? durumda manevi m?h?rleri gibidirler.
Hayat ve ?l?m, bir elman?n iki yar?s? gibi birlikte akar bu ?ehirde. Yeni do?an bebe?in ismi konulurken kula??na okunan ezan, vefat?nda k?l?nacak cenaze namaz? i?indir. Hakikaten, ?m?r dedi?imiz ?ey, ezanla namaz aras?ndaki s?re kadar bir ?ey de?il midir? Bembeyaz kundak ile kefen, yap?lan mevlit t?renleri, e?e dosta da??t?lan helvalar do?um ve ?l?m?n ortak ?iar?d?r. Bu ikisinin aras?nda bir yerde duran d???n t?renlerinde de ayn? tema kendini hissettirir. Vak?f mal? olarak halk?n hizmetine sunulmu? olan ayn? kazanlarda pi?er d???n ve ?l?m yeme?i. Ayn? sofra etraf?nda ka??k sallar e?, dost ve akrabalar. Gelin k?zlar?n? u?urlayan ana-babas?, beyaz gelinli?iyle gitti?i yeni evinden ancak beyaz kefeniyle ??kabilece?ini hat?rlat?rlar.
G?steri?ten ?ok kullan??? ?nceleyen geleneksel evler, do?umdan ?l?me kadar hayat?n her a?amas?n? kapsayacak ?ekilde yap?lm??t?r. Her birinde cenazelerin y?kanmas? i?in tene?irin rahat?a d?nd?r?lebilece?i geni?likte hayatlar mutlaka vard?r. Apartmanla?ma furyas?n?n ba?lad??? 70’li y?llarda aile b?y?kleri s?rf bu nedenle, eski konaklar?ndan apartman dairelerine ge?memek i?in hayli direnmi?lerdi. Buna ??z?m olarak birtak?m anlay??l? (!) m?teahhitler, giri? kat?nda bir gasilhane bulunan apartmanlar bile yapt?lar o d?nemde. ?l?mlerin evden ?ok hastanelerde ger?ekle?ti?i g?n?m?zde ise, belediyeler seyyar cenaze ara?lar?yla olaya son noktay? koymu? durumdad?rlar. Dede ve ninelerimizden bize kalan ?nemli bir g?renek de; kefen ve cenaze ?eyizi denebilecek bir boh?a kâfur kokulu e?yan?n ya? kemale erince haz?rlan?p, sand?klarda veya ah?ap dolaplarda kullan?ma haz?r vaziyette bekletilmesidir. Evdeki gen?lere ara s?ra ''?l?rsem tela?a kap?lmay?n, kefen boh?am falanca dolapta'' diye hat?rlat?l?rd?. Kuruyan a?a?lar?n d?zg?n olanlar?, ''bundan g?zel kabir tahtas? olur'' diye bi?tirilerek bir k??eye konurdu. ?l?m her an gelebilecek bir misafir gibi beklenirdi hatta. Azrail a.s bat? toplumlar?ndaki gibi elinde t?rpanla resmedilen korkun? bir yarat?k de?il, emaneti Sevgiliye kavu?turacak bir el?i tasavvurundad?r bizim medeniyetimizde. Rahmetli dedem hasta bile olmadan - hani ayakta ?lmek diye bir tabir vard?r- tam da ?yle, a?a? dikerken ruhunu teslim etmi?ti. O g?n kefen boh?as?n? bulundu?u dolaptan almak i?in rahmetlinin odas?na giren anneci?im, boh?ay? dedemin yata??n?n ba?ucuna konmu?, haz?r halde bulacakt?. Onlar?n endi?e ettikleri tek ?ey, elden aya?a d???p yata?a ba??ml? hale gelmek ve ba?kalar?na y?k olmakt?. Ninelerimiz ''pi?irdi?im a? ile ba?lad???m ba? ile emanetini al Allah’?m'' diye dua ederlerdi. Rahmetli anneannemim ''?lmekten de?il, ?lmemekten korkun yavrum '' diyen sesi hala kulaklar?mdad?r.
?l?m, her ne kadar bir m?min i?in korkulacak bir son de?il, vatan-? asliye g?? olarak alg?lansa da geride b?rak?lan yak?nlar ve sevilenlerin mevcudiyeti nedeniyle her zaman h?z?nl? bir yan bar?nd?r?r ku?kusuz. G??en yak?nlar?n ard?ndan ya?aran g?z ve h?z?nlenen kalp son derece do?al ve insani bir ger?ektir. 14. yy ba?lar?nda in?a edilmi? bir ?lhanl? eseri olan Abdul Muttalip (Ahi Muhyittin) zaviyesinin kitabesinde bu insani h?z?n ?ok veciz bir eda ile ta?a hakkedilmi? bir ibret levhas? olarak durmaktad?r;
“D?nya ge?ici ve de?ersizdir. Evveli ?mit, sonu ?l?md?r. Elimizde olmayarak d?nyaya geldik. Orada ?a?k?n bir ?ekilde konaklad?k. Ve istemeye istemeye oradan ??kt?k.”
Zaten mezar ?ahideleri eski k?lt?r?m?zde hat sanat?m?z?n en nadide ?rneklerinin sergilendi?i birer sanat eseri durumundad?rlar. ?te yandan sahiplerinin cinsiyetini, hangi mesle?e, hangi me?rebe dâhil olduklar?n?, hangi yolun yolcusu olduklar?n? dilsiz ve dudaks?z bir ?ekilde s?ylemektedirler.
G?lbahar Hatun (Meydan) Camii haziresinde yer al?rken, Hatuniye medresesinin y?kt?r?lmas? esnas?nda oradan kald?r?lan mezarlardan biri olup, ?u an Tokat m?zesi olarak hizmet veren tarihi bedesten ?n?ne nakledilmi? bulunan 1913 tarihli bir lahit vard?r. K?r?k ?ahidesindeki yaz?dan anla??ld???na g?re bu, Sivas valisi Ahmet Muammer Bey'in refikas? Faika Han?m?n kabridir. Bak?n?z Ahmet Muammer Bey, verem nedeniyle kaybetti?i sevgili e?ine, zarif bir talik hatla nak?edilmi? ?u sat?rlarda nas?l sesleniyor;
Ey tenha T?rk kad?n? hayat?m?n yolda??
Sen mi vars?n alt?nda kald?r?rsam bu ta??
Yok, sen yoksun cismin var zulmet dolu bu yerde
Sen bir ruhsun g?lersin y?ld?zlarla g?klerde
Ay do?duk?a ruhunu hissettirir bu yerler
S?yler benim h?zn?m? a?lad?k?a b?lb?ller
...
Hicran ate?inin â??kta meydana getirdi?i sars?nt?y? en sanatkârane bir ?ekilde g?steren bu ta??n ?n?nde, bir as?r ?nce yar?m kalm?? bu a?k i?in h?z?nlenmemek elde de?il. Muammer Bey, Faika han?m?na ?oktan kavu?mu? olmal?. A?klar? ziyade olsun. Nur i?inde yats?nlar.
Hz. Mevlana’n?n sa?l???ndan itibaren sevenleri ve takip?ilerini bar?nd?ran Tokat’?n elbette y?zy?llar boyunca A?k talimhanesi olmu? g?zel bir mevlevihanesi de vard?r. Semahanesi, dervi? h?creleri, ?eyh dairesi ve hamam? ile g?n?m?ze ula?m?? olan bu nadide mevlevihanenin yaz?k ki hamu?an?ndan eser kalmam??. Hamu?an muhtemelen son y?zy?lda, civardaki resmi kurumlardan birinin alan?nda kalarak yaln?z sessizli?e de?il, g?r?nmezli?e de kar??m?? olmal?.
As?rlar boyunca farkl? dinler ve etnik k?kenlerin bir arada karde??e, bar?? i?inde ya?ad??? Osmanl? co?rafyas?n?n b?t?n kadim kentlerinde oldu?u gibi 20. yy’?n son ?eyre?ine kadar Tokat’ta da biraz Musevi, biraz Rum ve hat?r? say?l?r bir Ermeni n?fus vard?. Millet-i sad?ka denen bu hem?erilerimizle atalar?m?z g?zel kom?uluk ve arkada?l?k ili?kileri i?inde ya?ad?lar. Kar??l?kl? olarak bir birlerinin dinlerine, kutsal de?erlerine sayg?l? oldular. S?zgelimi Ermenilerin evlerinde her zaman M?sl?man kom?ular? i?in seccadeler bulunduruldu. Bayramlar?m?z kar??l?kl? olarak kutland?. Kurban'da onlara kom?u pay? g?nderilirken paskalyada bize yumurta gelirdi. Cenazelerde kom?uluk ba?lar? ?er?evesinde her zaman birbirlerine destek oldular. Ermenilere ait ma?atl?k ad?yla bilinen mezarl?k, G?jg?j tepesinin kuzeybat? eteklerinde halen mevcuttur. Birlikte cemaat olu?turabilmek ve ?ocuklar?n? daha kolay evlendirebilmek gibi pratik gerek?elerle 50’lerden itibaren ?ehirdeki Ermeni n?fus giderek b?y?k kentlere g??m??, g?n?m?zde yaz?k ki yaln?zca birka? aile kalm??t?r. Bunun do?al sonucu olarak ma?atl???n ziyaret?ileri gitgide azalmaktad?r. Birka? y?l ?nce, y?llard?r Amerika’da ya?ayan, Tokat sevgisi ortak noktas?nda bulu?tu?umuz de?erli a?abeyim ve hem?ehrim Dr. Vahe Kara?orlu, bir miktar para g?ndererek babas?n?n medfun bulundu?u Ermeni mezarl???n?n kap?s?n? boyatmam?z? rica etmi?ti. Biz de bu iste?ini yerine getirdik. Bu esnada olay? muhterem kay?npederim Haf?z H?seyin Efendiye anlatt???mda, kay?npederim 1960 larda yeniden in?a edilmesine ?nc?l?k etti?i ?eyh-i ?irvanî camisinin do?ramalar?n? Vahe beyin babas? Ha?ik Ustan?n g?n?ll? olarak bila ?cret yapt???n? tebess?mle hat?rlad?. Evrensel kaide olan, iyilik yap, iyilik bul ve her milletin iyisi iyidir d?sturlar?n? bu tevafuk vesilesiyle bir kez daha idrak ettik. Ke?ke en az bizim kadar bural? olan Ermeni hem?ehrilerimizle, bar?? ve esenlik i?inde hala birlikte ya??yor olabilseydik. Onlar?n Ma?atl?kta yatan atalar? i?inde; dinince dinlensinler, topraklar? bol olsun demeden ge?meyeyim.
?ocuklu?umun Tokat’?nda, mahalle k?lt?r?n?n b?t?n canl?l??? ile h?k?m s?rd??? devirlerde birisi vefat etti?inde yard?ma ko?acak ilk ki?i kom?ular olurdu. Yak?n kom?unun ana-babadan bile ileri say?lmas? i?te tam da bu y?zdendi. Kom?ular el birli?i ile cenazenin gereken hizmetini g?r?rler, rahat yata??na yat?r?rlar, uzakta yak?nlar varsa haber verme, telgraf ?ekme gibi i?leri yaparlar, mezar yerinin tespiti ve haz?rlanmas? gibi konular? hallederlerdi. B?ylece cenaze yak?nlar?n?n ilk ?oku atlatmas?na yard?m ederler ve bu kederli g?nde yaln?z b?rakmazlard?. ??li selalar ile t?m ?ehre duyurulurdu vefat haberi. Cenazenin gasl ve defin i?lemlerinde hizmet, en ba?ta evlatlar? olmak ?zere en yak?nlar?na d??erdi. Erkekler 3 g?n, kad?nlar bir haftadan az olmamak kayd?yla, 40 g?ne kadar taziye ziyaretlerine devam ederlerdi. Bu s?re zarf?nda cenaze evinde yemek pi?irilmez, e?, dost ve kom?ular s?ra ile bu i?i hallederdi. Mahallede planlanm?? d???n varsa yap?lmaz, cenazeye h?rmeten bir s?re ertelenirdi. Taziye s?recinde vefat eden ki?i g?zel vas?flar?yla ve rahmet dile?iyle yâd edilir, a?r? ?erifler okunur, hatimler indirilir, 71.000 kelime-i tevhit tesbih edilirdi. Geride kalanlar “Allah sizlere ?m?r versin, Allah daha a??r ac? g?stermesin, Allah sabr-? cemil ihsan eylesin, Takdir-i ilahi” gibi c?mlelerle teselli edilirdi. Cenaze kad?n ise tabutun ?zerine i?ne oyal? ye?il bir yazma ?rt?l?rd? mutlaka. Cenaze g?n? yak?nlar? defin i?leminden sonra mezarl?kta ?skat sadakas? da??t?r, sonraki g?nlerde vefat eden ki?inin t?m giyecekleri, ihtiya? sahiplerine verilir ve hay?r hasenat yap?l?rd?. 40. ve 52. g?nlerinde Kur’an-? kerim, kelime-i tevhid ve mevlit meclisleri d?zenlenir, ard?ndan misafirlere aynen d???n yemeklerinde oldu?u gibi, yo?urtlu yarma ?orbas?, pehlili pilav, helva ve ayrandan olu?an bir yemek ikram edilirdi. Cenazenin en yak?nlar? ve sevenleri taraf?ndan bu s?re zarf?nda her g?n bir ?i?e i?indeki suya Kur’an-? kerim, en ?ok ta Yasin-i ?erif okunur ve 41. g?n kabir ziyaret edilerek bu su mezar topra??na d?k?l?rd?. Daha sonraki y?llarda genellikle vefat?n sene-i devriyesinde bu yemekli meclisler tekrarlanacakt?. Arefe g?nleri bilhassa ikindiden sonra veya bayram sabahlar? namazdan sonra kabirler ziyaret edilerek, bayram sevinci g???p gidenlerle de payla??lm?? olurdu.
Adeta hamamlar ba?kenti olan ve do?um, d???n ba?ta olmak ?zere her vesileyle hamama gidilen bu ?ehirde elbette ?l?m? takip eden bir hamam t?reninin olmamas? d???n?lemez. Genellikle 40 g?nl?k taziye s?resi dolduktan sonra, yak?n akrabalardan biri, cenaze yak?nlar?n? hamama davet eder, onlar? araba g?ndererek ald?r?r, ?z?nt?l? olduklar? i?in y?kanma ve giyinmeleri ile ola?an vakitlerden daha fazla alakadar olur ve hamam ?cretlerini ?derdi. Buna yas hamam? denir ve ?lenin ard?ndan kalan yak?nlar?n, ola?an g?ndelik hayata d?n?p adapte olabilmeleri i?in adeta bir s?n?r te?kil ederdi. Hayat devam ediyor, ?lenle ?l?nm?yordu elbette. Yine d???nler olacak, bebekler d?nyaya gelecek velhas?l devran d?necek, “Ey hayat, seni b?yle s?k? tutu?um ?l?m sayesindedir” diyen filozof hakl? ??kacakt?.
Halk irfan?ndan s?z?len o g?zel ifade “?l?m Allah'?n emri ayr?l?k olmasayd?” der demesine ama as?l ?nemli olan ahiret ayr?l??? olmamas?d?r. Cemal cennetlerinde ba?ta Efendimiz s.a.v olmak ?zere, sevdiklerimizden ayr? d??memek duas?yla noktalayal?m. Allah kimselere ahiret ayr?l??? vermesin efendim.


Mənbə: [xfgiven_menbe][xfgiven_menbe]
Sizin Reklam Burada

BİZİ SOSİAL ŞƏBƏKƏLƏRDƏN İZLƏYİN: