Hasan AKAR (T?rkiye C?mhuriyyeti, Tokat).Makale

7-02-2014, 09:42
2 299

Hasan AKAR

CUMHUR?YET D?NEM?NDETOKAT MEVLEV?HÂNES?’N?N KULLANIM ALANLARI, YAPILAN RESTORASYONLARVE BUG?NK? KONUMU
Hasan AKAR

“Tokat’a gitmek gerek, ??nk? Tokat’taki insanlar ve iklim mutedil”

Hz.Mevlâna

Anadolu’nun bilinen tarih i?inde en eski yerle?im b?lgelerinden biri olan Tokat ?ehrinin Mevlevilikle tan??mas? Mevlâna Celalettin Rûmi’nin hayatta oldu?u d?nemdedir. Mevlânâ’n?n m?ritlerinden olan ve Sel?uklu H?k?mdar? IV. K?l??arslan’?n ,Pervane unvan?yla g?revlendirdi?i vezirlerinden Muineddin S?leyman Pervâne’nin daveti ve Mevlâna’n?n izniyle ?eyh Fahreddin Irâkî buraya gelmi?tir. Tokat’ta kendi ad?na in?a edilen hangâhta ?eyhlik g?revinde bulunup Mevlevili?in y?rede yayg?nla?t?r?lmas?na gayret etmi?tir. Bu yer maalesef bug?ne kadar tespit edilememi?tir.
Mevlânâ’n?n ?l?m?nden sonra ise o?lu H?sameddin ?elebi ile ba?layan s?re?te Konya d???nda Anadolu’nun ?nemli merkezlerinde Mevlevi halifeleri taraf?ndan tekke ve zaviyeler kurularak hizmete devam edilmi?tir.
Kalenderiye Tarikat?n?n kurucusu Cemaleddin Savi’nin ilk halifelerinden Cavlakiye kolunun kurucusu Ebu Bekir Niksarî’nin 1205 y?l?nda Konya’ya gelerek bir zaviye a?mas?,Mevlâna ile yak?n ili?kiler kurmas? yine Ârife-i Ho? Lika-y? Konevî ad?ndaki bir bayan?n Mevlâna’n?n torunlar?ndan Ulu Arîf ?elebi’nin halifesi olarak Tokat’a atanmas? o d?nemdeki Tokat ve Mevlevilik ili?kileri a??s?ndan ?nemli iki ?rnektir.
Tokat’ta bir Mevlevihânenin varl???na dair ilk bilgilere 859/1455 tarihli Tahrir Defterinde ula??lmaktad?r. Buradaki kay?tlara g?re ?ehirde Mevlevihâne ad?yla bir mahalle bulunmakta ve 32 hane ya?amaktad?r.
Daha sonraki d?nemlerdeki kay?tlarda Uzun Hasan’?n ordusunun ?ehri tahrip etmesiyle bu mahallenin hane say?s?n?n 4’e d??t???,1485’ten sonra Mevlevihane Mahallesinin Hoca ?brahim ad?yla an?lmaya ba?lad??? g?r?lmekte, 1576 tarihli Defter-i Evkâf-? Rûm i?indeki vak?f kay?tlar? aras?nda ise Mevlevihâne ad?na rastlan?lmad??? belirlenmektedir.
Baz? merhaleler ge?irerek bug?ne ula?an Tokat Mevlevihânesi’nin yeri ve yap?l???na dair bilgiler ise 17.Y?zy?la dayanmaktad?r. Mevcut verilere g?re Tokat Mevlevihânesi 1048/1638 y?l?nda Sultan Ahmet’in vezirlerinden Yeni?eri A?as? Muslu A?a (S?l?n Mustafa Pa?a)taraf?ndan in?a ettirilmi?tir. Ar?iv kay?tlar?nda “Medine-i Tokat’ta vâki Yeni?eri Muslu A?a Mevlevihanesi” ?eklinde ge?mektedir.
Tokat Sanca??n?n da ba?l? oldu?u Sivas Vilayeti merkez kazas?nda da bir Mevlevihane oldu?u Evahir-i Cemâziye’l -âhir 1143 (1730) tarihli bir emirnameden anla??lmaktad?r.
Muslu A?a tesis edilen bu binan?n ya?at?lmas? i?in bir de vak?f kurmu?tur. B?ylelikle ?eyhlerin, dervi?lerin, buradaki di?er g?revlilerin ve buray? ziyaret i?in ?ehre gelen dini ?ahsiyetlerin ia?eleri temin edilmi?tir.
1656 y?l?nda Tokat’a gelen Evliya ?elebi daha sonra kaleme ald??? Seyahatname’sinde haftada iki g?n ayin yap?lan Tokat Mevlevihânesi’ne geni? bir yer ay?rarak ?stanbul’daki Be?ikta? Mevlevihânesi kadar de?erli bir yap? oldu?unu vurgulamaktad?r.
1703 tarihli bir h?ccete g?re bu Mevlevihâne zamanla harap olmu?, vak?flar? yok olmu? geriye akar olarak sadece bir han kalm??t?r. Bu han?n da 1703 y?l?nda bir yang?n neticesi yok olmas?yla ayn? y?l dergâh postni?ini olan Dani? Ali Efendi’nin o?lu M?derris ?eyh Mehmet Efendi harap olan ve at?l duran arsalar?n? m?tevelliden icara alm?? ve gelir getirecek binalar ve Bey Soka??nda bulunan bug?nk? Mevlevihâne’yi in?a ettirmi?tir.
Bu konuda Osmanl? Ar?ivlerinde bulunan kay?tlara g?re di?er bir bilgi de 1845 y?l?nda Postni?in Emin Dede’nin vefat? ?zerine yerine karde?i Ali R?za Dede ge?mi? 1875 y?l?na kadar me?ihat makam?nda kalm??t?r. Sultan Abd?lmecit zaman?na tesad?f eden bu d?nemde dergâh tamir edilmi? ve dergâh ?eyhine atiye verilmi?tir.
Ayn? tarihlerde Tokat Mevlevihânesinin gayr?menkul gelir kaynaklar? aras?nda bir bah?e, bir hamam, d?rt bâb d?kkân, iki de?irmen, bir arsa ile baz? binalar, bir bak?r kalhanesi ve fevkânî ve tâhtanî 43 odal? bir kapan han? bulunmaktad?r.
Gelir kaynaklar? ise Behzat mevkiinde bulunan bir arsa ve de?irmenin, Amasya’da bulunan Alaca Hamam?n icar?, Y?ld?zeli’nde bir malikânenin rub hissesi, kapan ve kantar vezzâniyesi (tart? geliri), k?rm?z? boyahane mukataas?ndan ayl?k vazife, Tokat mukataa’s?ndan y?ll?k 88 kuru?luk vazife, Tokat ?em-i hânesi (mumhane) ve Tokat kahve tahmisinden miri mal? hissesinden arta kalan mebla?d?r.Bunlar?n masraflara ve Mevlevihâne dervi?lerine tahsis edildi?i g?r?lmektedir.
Mehmet Hadi Dede, 1913 tarihli Konya’ya yazd??? bir mektupta dergâh?n 1909 da bir yang?n ge?irdi?ini, demirba? e?yalar?n telef oldu?unu daha sonra kendisinin e?ya tedarik etti?ini belirtmektedir.
Yine ayn? y?l yaz?lan di?er bir yaz?da Mehmet Hadi Dede,dergâh?n tek geliri olan ekmek?i f?r?n?n?n tamamen harap oldu?unu bu sebeple Konya’ya mutad olarak g?nderilen ayl?k otuz kuru? kap??uhadarl??? bedelinin aksat?ld???n? belirtmektedir.
1914 y?l?nda ??kan Birinci D?nya Sava?? i?inde ?e?itli cephelere g?nderilmek ?zere 40-50 ki?ilik Mevlevi Mehmet Hadi Dede ile birlikte Mevlevi Alay?na kat?lmak ?zere Sivas’a gitmi?tir.
Cumhuriyetin ilan?na kadar So?ukp?nar Mahallesi, Bey Soka??’nda son Mevlevi ?eyhi Abdulhadi Efendi (Ergin) taraf?ndan faal olarak i?levini s?rd?ren Tokat Mevlevihânesi, Vekiller Heyetinin 1924 Eyl?l?nde ald??? karar do?rultusunda Mevlevi Tekkesi olarak g?r?nen bina, Abdulhadi Efendi’nin r?zas?yla Vilayet Evkaf M?d?rl???ne tescil edilmi?tir.
Tekke ve Zaviyelerin 1925 y?l?nda kapat?lmas?ndan sonra 1934-1939 y?llar? aras?nda bina bo? kalm??, 1939 y?l?nda Hayrat-? Onarma Cemiyeti taraf?ndan onar?larak y?ll??? 140 TL den Jandarma Komutanl???na kiraya verilmi?tir. Onlar da buray? 1945 y?l?ndan 1949 y?l?na kadar Kad?nlar Hapishanesi olarak kullanm??lard?r. VGM ve Tokat ?zel ?daresince 1951 y?l?nda tamir edilen bina Haf?zl?k ve Kuran Kursu olarak de?erlendirilmi?tir. Tokat ?mam Hatip Lisesi’nin a??lmas?yla 1954 y?l?nda yat?l? ??renci yurdu olarak hizmet vermi? sonras?nda terk edilmi?tir. Ancak bu s?reler i?inde maalesef binaya yeterli bir bak?m ve onar?m yap?lmam??t?r.
Uzun bir m?ddet yeniden K?z ve Erkek Kuran Kursu olarak hizmet veren bina bir hayli harap olunca bo?alt?lm??, y?k?lmaya y?z tutmu?tur. ?lk onar?m ?al??malar? Vak?flar Genel M?d?rl???’nce 1997 y?l?nda ba?lat?lm?? ancak ?denek yetersizli?inden yar?m kalm??t?r.
As?l restore 2000-2004 y?llar? aras?nda titiz bir ?ekilde yap?larak 6 May?s 2006’da Vak?flar Genel M?d?rl???’nce “Vak?f Medeniyeti Y?l? “ilan edilen 111 tarihi eserin Ba?bakan?m?zca toplu a??l?? program?nda Vak?flar Genel M?d?rl???ne ba?l? Tokat Mevlevihânesi Vak?f M?zesi ad?yla t?renle a??lm??t?r.
Bundan sonraki s?re?te 1925 y?l?nda buran?n kapat?lmas?yla Tokat M?zesine g?nderilen de?erli e?yalar da yeniden getirtilerek Tokat’taki baz? camilerden al?nan tarihi eser niteli?indeki di?er e?yalarla birlikte sergilenmeye ba?lam??t?r.
?ki katl? olarak in?a edilmi? olan ah?ap Mevlevihâne, konum ve tezyini unsurlar bak?m?ndan T?rkiye’deki mevcut mevlevihâneler i?inde en fazla dikkat ?ekenler aras?nda yer almaktad?r. Yap? 19.Y?zy?l barok sanat?n?n Anadolu’daki en ?zg?n ?rneklerinden biridir. Binan?n en g?rkemli cephesi ah?ap barok motiflerle bezenmi? s?tun dizisine sahip ve b?t?n cephe boyunca uzanan balkonu sebebiyle Bey Soka??na bakan cephesidir.
3000 metrekare bir alan ?zerine kurulmu? olup ?eyh dairesi, ana bina zemin kattaki biri ?eyh kabul odas? olmak ?zere be? oda, dervi? h?creleri ile ikinci katta semahaneden olu?maktad?r. Kabul odas?nda son d?nemlere ait el yazmas? Kur’an-? Kerimler, ta? bask? kitaplar, k?rm?z? ipekten el dokumas? Kâbe i? ?rt?s? ve seccadeler sergilenmektedir. Sofan?n sol taraf?nda kalan odada 14.y?zy?ldan bu yana kullan?lan pirin? ve bak?r ?amdanlar, Sultan Beyaz?d’?n annesi G?lbahar Hatun’un yapt?rd??? camiye hediye etti?i ?amdanlar bulunmaktad?r.
Alt kattaki en b?y?k odada b?lge camilerinde korunarak g?n?m?ze ula?m?? genellikle 16-20 y?zy?l aras?nda Sivas, Tokat, K?r?ehir, Konya, Ni?de, Do?u ve G?neydo?u Anadolu y?resine ait hal? ve kilimler sergilenmektedir.
Sofan?n sol taraf?ndaki dar bir alanda Tokat Ulu Camiinden getirilen 17.y?zy?la ait tavan g?be?i ve Muslu A?a Kona??n?n restoresi s?ras?nda korunma alt?na al?nan baz? kalem i?lemeli ah?ap levhalar te?hir edilmektedir. Di?er k???k odada ise 13.y?zy?ldan kalma ?ini ?rnekleri,16.y?zy?la ait Sakal-? ?erif kutular? ile 19.y?zy?la ait saatler bulunmaktad?r.
?kinci kata ve balkona ta? merdivenlerle ah?ap merdivenlerin kayna?t??? basamakl? merdivenlerden ??k?lmaktad?r. Balkonun orta k?sm?na barok ah?ap oyma g?bekli ve ?st taraf?na Arap?a S?l?s yaz? ile “Ya m?fettiha’l ebvâb”(Ey kap?lar? a?an Allah?m)”?ftahlena hayre’l bab”(Bize hay?r kap?lar?n? a?) ifadeleri ile iki kanatl? bir kap?dan semahaneye girilmektedir.
Semahane do?u taraf?nda ah?ap kafes ile ayr?lan kad?nlar mahfili hari? tek bir mekân olarak yap?lm??t?r. Semahanenin orta k?sm?nda on alt? adet ah?ap s?tunun ta??d??? ba?dadi bir kubbe bulunmaktad?r. Apayr? bir sanat de?eri olan tavan g?be?inin alt?na on alt?gen bir semahane alan? olu?mu?tur. Her bir ah?ap s?tunu ?zerinde Allah, Muhammed, Ebubekir, ?mer, Osman, Ali, Hasan, H?seyin, Talha, Z?beyr bin Avvam, Ebu Vakkas, Said bin Zeyd, Abdurrahman bin Avf, Ebu Ubeyd bin Cerrah ve Mevlana adlar? bulunan levhalar yer al?r. Ah?ap parmakl?klarla ayr?lan bu b?l?mde bulunan manken semazenlerle sema t?reni canland?r?lmaktad?r.
Giri? kap?s?n?n her iki yan?nda di?er alanlardan ayr?lm?? b?l?mler vard?r. Bu alanlar?n ?zerinde kad?nlar b?l?m?n?n ?n?ndeki merdivenle ??k?lan saz ve s?z icrac?s? Mevlevi dervi?lerin kulland??? y?ksek mahfil yerle?tirilmi?tir. Mahfili ta??yan ah?ap direklerin mahfille birle?ti?i yerdeki ah?ap oymalar ?ok geli?mi? bir sanat ?r?n?d?r. Bu merdivenlerin ba?lang?c?nda da barok ah?ap motiflere sahip oyma ?zerinde Mevlevi sikkesinden olu?an s?sleme tekrar edilmi?tir.
Balkonun do?u taraf?nda yan yana bulunan iki sade kap? ile kad?nlar mahfiline ve b?t?n do?u cephesi boyunca uzanan dar bir koridora ve yan?ndaki odaya ge?ilmektedir. Bu alanda 16-20.y?zy?llar aras?na tarihlenen Malatya, Sivas ve Do?u Anadolu y?resine ait Kazak etkili hal? ve seccadeler te?hir edilmektedir.

MUSLU A?A K??K?

Mevlevihane bah?esinin g?neydo?u k??esinde bulunan ve ayn? d?nemde m??temilat olarak yap?lm?? olup, tamamen harap durumda olan Muslua?a Kona??, Mevlevihane ile birlikte restore edilerek, k?lt?r?m?ze yeniden kazand?r?lm??t?r.
Mevlevihane ?eyhlerince kullan?lan konak, son halini Sultan Abd?lmecid d?neminde alm?? olmakla birlikte, 1638 y?l?ndaki plan?n? korumu? oldu?u d???n?lmektedir.
Konak, i?erisinde Anadolu’da ?ok az ?rne?i kalm??, XVII y?zy?l s?slemelerinin bulundu?u odan?n yan? s?ra, XIX y?zy?l barok d?nem s?slemelerine sahip mekânlar?n olmas? ve ayr?ca ayn? yap?da, al?? mala i?i, kalem i?i, ??ta i?i s?slemeleri sebebiyle nadir g?r?lebilecek bir yap?d?r.
Kona??n avlusuna ?ift kanatl? bir kap?dan girilmektedir. Alt katta ,kap?lar? avluya a??lan mutfak, depo ve kiler bulunmaktad?r.
?st kattaki odalar?n ortas?nda bulunan a??k sofaya avludan ah?ap bir merdivenle ??k?lmaktad?r. A??k sofa hem T?rk evlerinde hem de b?lgemizde g?r?lmeyen bir uygulamad?r. Bu sofan?n iki yan?nda iki?er oda yer al?r.
Hemen sa?daki ilk oda giri?inin solundaki duvar?n ortas?nda bulunan etraf? barok mala i?i s?slemeler ile ?evrili ?erbetlik k?sm? etkileyicidir. Bu odan?n tavan? da barok al?? s?slemeye sahip olup al?? tavan, g?rkemli bir kubbe g?r?n?m?ndedir.
Odan?n bat? cephesinde avluya bakan ?? dikd?rtgen pencere ve ?zerinde ekliptik vitrayl? bir ayd?nl?k penceresi vard?r.
Sa?daki ikinci odada, onar?m ?ncesinde bulunan 17. y?zy?l tavan s?slemelerinden geriye kalan ve iyi durumda olan par?alar, yap?lan restorasyon s?ras?nda kullan?lm??, eksik yerler eldeki par?alardan ??kar?lan motiflerle tamamlanm??t?r. Yine, XVII y?zy?l dolap kapaklar?ndan biri g?n?m?ze ula?m??, di?eri bu kanada bak?larak yeniden yap?lm??t?r.
A??k sofan?n solundan ilk odaya ve mutfa??n ?zerinde bulunan yazl?k oturma alan?na ge?ilmektedir. Bu oda barok ??ta i?i ah?ap s?slemelere sahip olup, bat? duvar?nda bir k?t?phane bulunmaktad?r. G?ney duvar?n?n ortas?nda iki adet vitrayl? eliptik pencereler yerle?tirilmi?tir.
Soldaki ??ta i?i ah?ap tavanl? ikinci odaya ve sofan?n sonundaki hamama giri? k???k kapal? bir alandan sa?lanmaktad?r. Konak hamam? mimari a??dan, biti?i?indeki odadaki kalem i?leri de ?slup olarak, XVII. Y?zy?l d?nemine uygundur. Ancak di?er odalardaki ah?ap ve al?? tavan s?slemeleri XIX. Y?zy?l ?zelli?i g?stermektedir. Alan, sofaya a??lan iki dikd?rtgen pencere ile ayd?nlat?lm??t?r.
Konak, onar?m sonras?, Mevlevihane Vak?f M?zesi kapsam?nda, Osmanl? konak m?zesi ?eklinde d??enmi? ve misafirlerin ziyaretine a??lm??t?r.
Bunlar?n d???nda hamu?an ad? verilen bir mezarl?k alan? bulunmaktad?r.
KAYNAKLAR:
(1)EFLAK? Ahmet, Ariflerin Menk?beleri
(2)Be?irli Mehmet, Orta Karadeniz Kentler Tarihi 1 Tokat, sayfa 332
(3)Be?irli Mehmet, Orta Karadeniz Kentler Tarihi 1 Tokat, sayfa 333
-XIX. Y?zy?l?n ?lk Yar?s?nda Tokat Mevlevihânesi ve Gelirleri ?le ?lgili Sorunlar. F?rat ?n. Sosyal Bilimler Dergisi Cilt: 13 Say?:2 Sayfa 337-373 Elaz?? 2003
(4)K???K Sezai, XIX. As?rda Mevlevilik ve Mevleviler, Doktora Tezi, Marmara
?niversitesi, ?stanbul, 2000
(5)Ayd?n Se?kin, T?rkiye’de ?nemli Mevlevihaneler ve Mevlevihanelerin Ya?at?lmas?nda Vak?flar Genel M?d?rl???’n?n Rol?. D?nya’da Mevlânâ ?zleri. Uluslararas? Sempozyumu 13-11 Aral?k 2007
(6)Ayd?n ?ak?rta?, G?n?l Hangâh?ndan Muhlis Ne?eler ve Tokat Mevlevihanesi
(7) A.S?heyl ?nver, Osmanl? ?mparatorlu?u Mevlevihaneleri ve Son ?eyhler,Mevlâna G?destesi Konya 1964
(8) Do?. Dr Hasan Y?ksel, Tokat Mevlevihanesi
(9) Ekrem Ana?, Tokat Mevlevihane Vak?f M?zesi
(10) Remzi ZENG?N,Tokat Mevlevihânesi ?zerine D???nceler ,K?mbet Dergisi


Mənbə: [xfgiven_menbe][xfgiven_menbe]
Sizin Reklam Burada

BİZİ SOSİAL ŞƏBƏKƏLƏRDƏN İZLƏYİN: