Xalq C?mhuriyy?tinin yarad?lmas?ndan 96 il ?t?r

28-05-2014, 05:06
1 210

lider-300x168

Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?ti Parlamenti (1918-1920-ci ill?r)

Az?rbaycan xalq C?mhuriyy?ti v? onun Parlamenti ?ox ??tin v? m?r?kk?b bir tarixi d?vrd? meydana g?lmi?di. Rusiyada ba? vermi? 1917-ci il fevral inqilab?ndan sonra Zaqafqaziyda D?vl?t Dumas?na se?ilmi? deputatlardan ibar?t Zaqafqaziyan?n idar?si ?zr? x?susi komit?, noyabrda is? Zaqafqaziya Komissariat? yarad?l?r. Zaqafqaziyadan Rusiyan?n M??ssis?l?r M?clisin? se?ilmi? v? bol?evikl?rin oktyabr ?evrili?ind?n sonra orada i?tirak ed? bilm?y?n n?may?nd?l?ri 1918-ci il fevral?n 14-d? Tiflisd? topla??rlar v? Zaqafqaziyada ali hakimiyy?t orqan? olan Zaqafqaziya Seymini yarad?rlar.

Zaqafqaziiya Seymind? v? h?kum?tind? f?aliyy?t g?st?r?n h?r ?? mill?tin n?may?nd?l?rind?n h?r biri ?z mill?tinin m?nafeni ?mumzaqafqaz m?nafeyind?n ?st?n tuturdu. ?mumi bir platforma yox idi. Bir s?zl? yenid?n par?alanma m?s?l?si lab?d idi. N?hay?t 1918-ci il may ay?n?n 25-d? Zaqafqaziiya Seyminin son iclas? ke?irilir. G?rc?stan Zaqafqaziiya Seymind?n ??xaraq may ay?n?n 26–da ?z istiqlaliyy?tini elan edir.

Zaqafqaziya Seymi da??ld?qdan bir g?n sonra, may?n 27-d? Az?rbaycan?n istiqlaliyy?tini elan etm?k v? ilk Az?rbaycan h?kum?ti yaratmaq ???n Seymin 44 n?f?r m?s?lman n?may?nd?l?ri Tiflisd? toplan?r v? Az?rbaycan?n idar? olunmas?n? ?z ?z?rin? g?t?rm?k q?rar?na g?l?r?k ?zl?rini Az?rbaycan?n Milli ?uras? elan edirl?r.

M.?.R?sulzad? Az?rbaycan Milli ?uras?n?n s?dri se?ilir.

1918-ci il may ay?n?n 28-d? Az?rbaycan Milli ?uras? H?s?n b?y A?ayevin s?dirliyi il? Az?rbaycan?n istiqlaliyy?ti haqq?nda b?yannam?ni q?bul edir.

?stiqlaliyy?t B?yannam?si

B?y?k Rusiya inqilab?n?n c?ryan? il? d?vl?t v?cudunun ayr?-ayr? hiss?l?r? ayr?lmas? il? Zaqafqaziyan?n rus ordular? t?r?find?n t?rkin? m?vcub bir v?ziyy?ti-siyasiyy? hasil oldu. K?ndi q?vayi-m?xsus?l?rin? t?rk olunan Zaqafqaziya mill?tl?ri m?q?dd?ratlar?n?n idar?sini bizzat k?ndi ?ll?rin? alaraq Zaqafqaziya Qo?ma Xalq Cumhuriyy?tini t?sis etdil?r. V?qayi-siyasiy?nin inki?af etm?si ?z?rin? g?rc? mill?ti Zaqafqaziya Qo?ma Xalq Cumhuriyy?ti cuzind?n ??x?b ?z m?st?qil G?rc? Xalq Cumhuriyy?ti t?sisini s?lah g?rd?.

Rusiya il? osmanl? imperatorlu?u aras?nda z?hur ed?n m?harib?nin t?sviyy?si ?z?nd?n hasil olan v?ziyy?t hazireyi-siyasiyy? v? m?ml?k?t daxilind? bulunan misilsiz anarxiya C?nubi-??rqi Zaqafqaziyadan ibar?t bulunan Az?rbaycana, d?xi bulundu?u daxili v? xarici m??k?latdan ??xmaq ???n x?susi bir d?vl?t t??kilat? qurmaq l?zumunu t?lqin ediyor.

Buna bina?n arai-?mumiyy? il? intixab olunan Az?rbaycan ?urai milliyeyi-islamiyy?si b?t?n c?ma?t? elan ediyor ki:

1. Bu g?nd?n etibar?n Az?rbaycan x?lqi hakimiyy?t h?qqin? malik oldu?u, C?nubi-??rqi Zaqafqaziyadan ibar?t Az?rbaycan d?xi kamil-?l-h?quq m?st?qil bir d?vl?tdir.

2. M?st?qil Az?rbaycan d?vl?tinin ??kili-idar?si Xalq Cumhuriyy?ti olaraq t?q?rr?r ediyor.

3. Az?rbaycan Xalq Cumhuriyy?ti b?t?n mill?tl?r v? bilxass? h?mc?var oldu?u mill?t v? d?vl?tl?rl? m?nasib?ti-H?s?n? t?sisin? ?zm ed?r.

4. Az?rbaycan Xalq Cumhuriyy?ti mill?t, m?zh?b, sinif, silk v? cins f?rqi ??zl?m?d?n q?l?mr?vind? ya?ayan b?t?n v?t?nda?lar?na h?quqi-siyasiyy? v? vat?niyy? t?min el?r.

5. Az?rbaycan Xalq Cumhuriyy?ti ?razisi daxilind? ya?ayan bilc?ml? mill?tl?r? s?rb?stan? inki?aflar? ???n ?eni? meydan burax?r.

6.M?clisi-m??ssisan toplan?ncaya q?d?r Az?rbaycan idar?sinin ba??nda arai-?mumiyy? il? intixab olunmu? ?urai-Milli v? ?urai-Milliy? qar?? m?sul h?k?m?ti-m?v?qq?ti durur.

1918-ci il iyunun 16-da Az?rbaycan Milli ?uras? v? h?kum?ti Tiflisd?n G?nc?y? k???r.

Bu zaman G?nc?d? real hakimiyy?t T?rkiy?nin Qafqaz ordusu ba? komandan? Nuru pa?an?n ?lind? idi. Az?rbaycan Milli ?uras? v? h?kum?tinin h?yata ke?irm?y? ?al??d?qlar? t?dbirl?rin “h?ddind?n art?q demokratik istiqam?tind?n” naraz? qalan b?zi q?vv?l?rin t?siri il? Nuru pa?a Az?rbaycan Milli ?uras? v? h?kum?tini ??bh? il? qar??lay?r. Uzun dan???qlardan sonra qar??l?ql? g?z??tl?r ?sas?nda raz?l?q ?ld? olunur. T?klif olunur ki, Milli ?ura burax?ls?n v? b?t?n hakimiyy?t yeni yarad?lacaq h?kum?t? h?val? olunsun. Bu m?s?l?l?rin m?zakir? olunmas? ???n 1918-ci il iyunun 17-d? M.?.R?sulzad?nin s?dirliyi il? Milli ?uran?n n?vb?ti (yeddinci) iclas? ke?irilir.

H?min iclasda Az?rbaycan Milli ?uras?n?n burax?lmas?, b?t?n qanunverici v? icraedici hakimiyy?tin F.X.Xoyskinin s?drlik etdiyi Az?rbaycan m?v?qq?ti h?kum?tin? verilm?si haqq?nda iki m?h?m q?tnam? q?bul edildi. ?clasda ??x?? ed?n F.X.Xoyski bildirir ki onun yaratd??? yeni h?kum?tin ba?l?ca v?zif?si Az?rbaycan?n azadl??? v? istiqlaliyy?ti u?runda m?bariz? olacaqd?r.

Paralel olaraq Az?rbaycan h?kum?ti G?nc?d? d?vl?t aparat?n?n t??kili i?ini d? davam etdirir. Az?rbaycan dili d?vl?t dili elan olunur. ?n m?h?m t?dbirl?rd?n biri d? 15 iyul 1918-ci ild? F?vq?lad? T?hqiqat Komissiyas?n?n yarad?lmas? haqq?ndak? q?rar?d?. ?mumiyy?tl? paytaxt Bak?ya k???r?l?n? q?d?r Az?rbaycan h?kum?ti G?nc?d? ?lk?nin ayr?-ayr? sah?l?rind? bir s?ra m?h?m t?dbirl?r h?yata ke?irmi?di. Az?rbaycan h?kum?tinin ?n b?y?k v?zif?l?rind?n biri Bak? ??h?rini 1918-ci il iyulun ax?rlar?nda s?qut etmi? Bak? kommunas?ndan sonra ??h?ri ?l? ke?irmi? eser-men?evik v? da?nak n?may?nd?l?rind?n ibar?t “Sentrokaspi diktaturas?”ndan t?mizl?m?k idi.

Q?z??n d?y??l?r n?tic?sind? 1918-ci il sentyabr?n 15-d? Bak? Qafqaz ?slam ordusu t?r?find?n azad olunur. Sentyabr?n 17-d? F.X.Xoyski h?kum?ti G?nc?d?n Bak?ya k???r. Bak? Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?tinin paytaxt? elan olunur. 1918-ci il iyunun 17-d? G?nc?d? ?z f?aliyy?tini dayand?rm?? Az?rbaycan Milli ?uras? h?min il noyabr?n 16-da ?z i?ini yenid?n b?rpa edir. Bu iclasda F.X.Xoyskinin m?raci?ti il? Milli ?ura M??ssis?l?r M?clisini ?a??rmaq ???n g?r?lm?li olan i?l?ri ?z ?hd?sin? g?t?r?r. Noyabr?n 19-da Milli ?uran?n M.?.R?sulzad?nin s?drliyi il? ke??n iclas?nda qeyd olunurdu ki, Az?rbaycan Milli ?uras? Az?rbaycan ?razisind? ya?ayan b?t?n mill?tl?ri t?msil etm?lidir.

Bel?likl? h?r 24 min n?f?rd?n bir n?may?nd? hesab? il? m?s?lmanlar 80, erm?nil?r 21, ruslar 10, almanlar 1, y?hudil?r 1 n?may?nd? olmaqla Az?rbaycan Parlamentini 120 n?f?rd?n ibar?t formala?d?rmaq q?rara al?n?r. Bu m?sl? il? ba?l? Milli ?uran?n q?bul etdiyi qanunda g?st?rilirdi ki, azl?qda qalan mill?tl?rin b?t?n n?may?nd?l?ri olacaq. M?s?lmanlardan is? 44 Milli ?ura ?zv? ?mumi s?sverm? yolu il? se?ildikl?ri ???n yeni Parlament? ?zv daxil olurlar. Qalan 36 n?f?r is? ?lav? ??xsl?r c?lb olunur. Qanunda Az?rbaycan?n ayr?-ayr? ??h?r v? q?zalar? ?zr? ?lav? g?nd?ril?c?k n?may?nd?l?rin say? da m??yy?n edilmi?dir.

Az?rbaycan C?mhuriyy?ti Parlamentinin ?a??r?lmas? il? ?laq?dar Az?rbaycan Milli ?uras? ad?ndan, onun s?dri, M.?.R?sulzad?nin imzas? il? 1918-ci il noyabr ay?n?n 29-da Az?rbaycan v? rus dill?rind? “B?t?n Az?rbaycan ?halisin?!” M?raci?tnam?si d?rc edilir.

Parlamentin a??l??? 1918-ci il dekabr?n 3-? t?yin olunsa da, lakin Bak?da f?aliyy?t g?st?r?n rus v? erm?ni Milli ?uralar? ?leyhin? olduqlar? Az?rbaycan Parlamentinin a??lmas?na h?rt?r?fli mane olmaq ???n bu ?r?f?d? Bak?ya g?lmi? M?tt?fiq qo?unlar?n?n ba? komandan? general Tomsondan istifad? etm?y? ?al???rd?lar. General Tomsonla apar?lan dan???qlarla ?laq?dar olaraq v? q?zalardan b?t?n deputatlar?n Bak?ya g?l? bilm?sini n?z?r? alaraq Parlamentin ilk iclas?n?n a??l??? dekabr?n 7-? ke?irilir.

1918-ci il dekabr?n 7-i H.Z.Ta??yevin Nikolayev (indiki ?stiqlaliyy?t) k???sind? yerl???n ke?mi? q?z m?kt?binin binas?nda m?s?lman ??rqind? ilk parlamentin birinci iclas?n?n a??l??? oldu. Parlamenti a?an Az?rbaycan Milli ?uras?n?n s?dri M.?.R?sulzad? b?y?k t?brik nitqi s?yl?yir.

?.Top?uba?ov Parlamentin s?dri, H?s?nb?y A?ayev is? s?drin birinci m?avini se?ilirl?r.

Parlamentin 3 n?f?rd?n ibar?t katibliyi d? se?ilir, Mehdi b?y Hac?niski ba? katib se?ilir.

Sonra Az?rbaycan C?mhuriyy?ti m?v?qq?ti h?kum?tinin s?dri F.X.Xoyski h?kum?tin f?aliyy?ti haqq?nda hesabat verir v? h?kum?tin istefas?n? q?bul etm?yi Parlamentd?n xahi? edir.

Parlament F.X.Xoyski h?kum?tinin istefas?n? q?bul edir v? yeni h?kum?tin t?rkibini formala?d?rma?? yen? d? ona tap??r?r. Dekabr?n 26-da F.X.Xoyski h?kum?t proqram? v? h?kum?tin t?rkibi bar?d? Parlamentd? m?ruz? edir. Proqram b?y?nilir, yeni t?rkibd? h?kum?tin t?rkibin? etimad g?st?rilir.

Az?rbaycan Parlamenti yarand??? ilk g?nd?n ?z i?l?rini demokratik c?mhuriyy?tl?r? xas t??kilati prinsipl?r ?sas?nda qurur. Art?q 1919-cu ilin ax?rlar?na yax?n Parlamentd? 11 m?xt?lif partiya fraksiyas? v? qrupunu c?mi 96 deputat t?msil edirdi.

B?t?n partiya fraksiya v? qruplar? ?z f?aliyy?t proqramlar? haqq?nda b?yanatlar verirl?r. Bu b?yanatlarda ?mumi bir m?qs?d var idi – g?nc Az?rbaycan C?mhuriyy?tinin m?st?qilliyi v? ?razi toxunulmazl???n?, milli v? siyasi h?quqlar?n? qoruyub saxlamaq Az?rbaycan xalq?n?n v? h?kum?tinin dig?r xalqlar v? d?vl?tl?rl?, x?susil? qon?u d?vl?tl?rl? dostluq ?laq?l?rini yaratmaq v? m?hk?ml?ndirm?k, respublikada h?quqi-demokratik d?vl?t qrulu?unu b?rq?rar etm?k, geni? sosial islahatlar h?yata ke?irm?k, ?lk?ni m?dafi? ed? bil?c?k g?cl? ordu yaratmaq.

C?mi 17 ay f?aliyy?t g?st?rm?sin? baxmayaraq Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?tnin Parlamenti ?z?n?n h?yatiliyi v? y?ks?k i?g?zarl?q qabiliyy?tini s?but etdi. G?st?rdi ki, Az?rbaycan xalq? h?qiq?t?n parlament idar??iliyi s?viyy?sin? y?ks?lmi?dir. O vaxt Az?rbaycan C?mhuriyy?ti m?s?lman ??rqind? yegan? parlamentli respublika idi.

Bu d?vr ?rzind? Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?ti Parlamentinin 145 iclas? ke?irilmi?dir. ?lk iclas 1918-ci il dekabr?n 7-d?, son iclas is? 1920-ci il aprelin 27-d? olmu?dur.

F?aliyy?t m?dd?tind? Az?rbaycan C?mhuriyy?ti Parlamentinin m?zakir?sin? 270-d?n yuxar? qanun layih?si ??xar?lm??d?r ki, onlardan da 230-a yax?n? t?sdiq edilmi?dir. Parlamentin f?aliyy?ti bilavasit? onun nizamnam?si rolunu oynayan “Az?rbaycan Parlamentinin nakaz? (t?limat?)” il? t?nziml?nirdi.

Parlamentd? 11 komissiya f?aliyy?t g?st?rirdi. Maliyy?-b?dc?, qanunvericilik t?klifl?ri, M??ssis?l?r M?clisin? se?kil?r ke?irm?k ?zr? m?rk?zi komissiya, mandat, h?rbi, aqrar m?s?l?l?r: sor?ular ?zr?, t?s?rr?fat-s?r?ncamverici, ?lk?nin istehsal q?vv?l?rind?n istifad? ?z?rind? n?zar?t, redaksiya v? f?hl? m?s?l?l?ri ?zr? komissiyalar? idi. Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?ti h?quqi D?vl?t yaratmaq ???n hakimiyy?tin qanunvericilik, icraedicilik v? m?hk?m? orqanlar?na b?l?nm?si prinsipini d? n?z?rd? tuturdu. Az?rbaycan Xalq C?mhuriyy?ti Parlamentinin b?t?vl?kd? f?aliyy?ti daha ?ox ?lk?nin sosial-iqtisadi v? maliyy? probleml?rinin h?llin?, ?lk?nin siyasi v? ?razi toxunulmazl???n? t?min etm?y?, v?t?nda?lar?n h?quqlar?n? qorumaq, d?vl?tin demokratik v? h?quqi ?saslar?n? m?hk?ml?ndirm?k, Az?rbaycan C?mhuriyy?tinin d?nya d?vl?tl?ri t?r?find?n tan?nmas? ???n ??rait yaratmaq, onun xarici ?lk?l?r, ilk n?vb?d? is? yax?n qon?ular? il?, siyasi, iqtisadi v? ticar?t ?laq?l?rini yaratma?a y?n?lmi?di. Eyni zamanda bu d?vr ?rzind? v?t?nda?l?q haqq?nda, ?mumi h?rbi m?k?ll?fiyy?t haqq?nda, m?tbuat haqq?nda, Milli Bank?n t?sisi haqq?nda, Bak? d?vl?t Universitetinin yarad?lmas? haqq?nda, g?mr?k v? po?t-teleqraf xidm?tinin t?kmill??dirilm?si haqq?nda, m?hk?m? qanunvericiliyi haqq?nda v? s. S?n?dl?r d? parlamentd? m?zakir? edilib v? q?bul edilmi?di.

Az?rbaycan Parlamentinin v? h?kum?tinin qar??s?nda duran ?n m?h?m v?zif?l?rd?n biri d? Az?rbaycan istiqlaliyy?tinin beyn?lxalq al?md? tan?nmas? idi.

Xarici siyas?td? ilk add?m olaraq Az?rbaycan Respublikas?n?n yaranmas? bar?d? d?nya ?lk?l?rinin xarici i?l?r nazirlikl?rin? m?lumat verilm?si oldu. Lakin paytaxt?n G?nc?d? yerl??m?si v? xarici d?vl?tl?rd? n?may?nd?likl?r yarad?lmas? il? ?laq?dar olan ??tinlikl?r Az?rbaycan Respublikas?n?n Xarici ??l?r Nazirliyinin bu m?s?l? il? ba?l? Osmanl? d?vl?tin? m?raci?t etm?sin? s?b?b oldu.

C?nubi Qafqaz h?kum?ti t?r?find?n yarad?lan T?rkiy? il? m?nasib?tl?rd? ?h?miyy?t k?sb ed?n Batumi dan???qlar? art?q m?st?qil respublikalar?n xarici siyas?tind? m?h?m m?rh?l? oldu.

4 iyun 1918-ci il “Osmanl? imperatorlu?u h?kum?ti il? Az?rbaycan Respublikas? aras?nda dostluq m?qavil?si” imzaland?. Bu m?qavil? Az?rbaycan Respublikas?n?n xarici d?vl?tl?rl? imzalad??? ilk r?smi s?n?d hesab olunur. 11 madd?d?n ibar?t m?qavil?nin m?h?m ?h?miyy?t? malik 4-c? madd?sind? “dinclik v? asayi?i m?hk?ml?ndirm?k ?lk?nin t?hl?k?sizliyinin t?mini ???n ?g?r z?rur?t olarsa Osmanl? h?kum?ti Az?rbaycan Respublikas?na h?rbi yard?m g?st?rm?yi ?z ?z?rin? g?t?r?r” m?dd?as? ?z ?ksini tap?rd?. Bu m?qavil?y? ?lav? olaraq, Bak?-Batum neft k?m?ri, C?nubi Qafqaz d?mir yolu haqq?nda olan sazi? v? protokollar imzaland?. “Bak?-Batum neft k?m?ri” il? ba?l? sazi?d? G?rc?stan, T?rkiy? v? Az?rbaycan ?z ?razil?rind? neft k?m?rinin f?aliyy?tinin t?min olunmas?n? raz?la?d?r?rd?lar. D?mir yoluna dair imzalanm?? ikinci sazi?d? Qafqaz v? Osmanl? d?vl?ti raz?la?d?r?rd?lar ki, ke?mi? Rusiya m?lkiyy?tind? olan d?miryol n?qliyyat vasit?l?ri t?r?fl?r aras?nda b?l??d?r?l?c?k.

14 iyun Batumda “S?lh v? dostluq” m?qavil?sin? ?lav? olaraq iki sazi? imzaland? Birinci sazi?d? 4 iyun m?qavil?nin Almaniya v? Avstriya-Macar?stana da aid oldu?u bildirilirdi v? Az?rbaycan?n m?st?qilliyinin m?tt?fiql?r t?r?find?n tan?nmas?n? T?rkiy? ?hd?lik kimi ?z?rin? g?t?r?rd?.

Almaniya, Avstriya-Macar?stan, T?rkiy?, Bolqar?stan v? Qafqaz d?vl?tl?rinin i?tirak? il? ke?iril?n ?stanbul konfrans?nda Az?rbaycan h?kum?tini t?msil ed?n n?may?nd?l?r? i?tirak?? d?vl?tl?rl? siyasi, iqtisadi v? h?rbi m?s?l?l?rl? ba?l? m?qavil?l?r imzalamaq s?lahiyy?ti verildi. Almaniya v? Sovet Rusiyas? aras?nda apar?lan gizli dan???qlar n?tic?sind? Brest m?qavil?sin? ?lav? olaraq 27 avqust sazi?i imzaland?. Sazi?in VI f?sli Qafqaza aid idi. 13-c? madd?d? G?rc?stan?n m?st?qilliyinin Almaniya t?r?find?n tan?nmas?na Rusiya ?z raz?l???n? bildirdi. Az?rbaycana dair 14-c? madd?d? Az?rbaycana Almaniyan?n he? bir ??kild? yard?m etm?m?si v? bu ?razil?rd? ???nc? q?vv?nin yerl??m?sin? raz? olmamas?, eyni zamanda Bak? neftinin m??yy?n hiss?sinin Almaniyaya verilm?si raz?la?d?r?l?rd?. Sazi?in bu hiss?si Az?rbaycan?n ?razi b?t?vl?y?n? qar?? y?n?lmi?di. Bununla ba?l? Az?rbaycan h?kum?ti Alman n?may?nd?si qraf Valdburqa nota t?qdim etmi?di. Beyn?lxalq al?md? v?ziyy?tin Antanta d?vl?tl?rinin xeyrin? d?yi?m?si v? b?zi diplomatik c?hdl?r n?tic?sind? sentyabrda Almaniya 27 avqust m?qavil?sind?n r?smi olaraq imtina etdi. Eyni zamanda Az?rbaycanda diplomatik m?nasib?tl?r bax?m?ndan ?laq? quraca??n? v? r?sm?n tan?yaca??n? bildirdi. H?m?inin Almaniya Az?rbaycan?n Sovet Rusiyas? t?r?find?n d? tan?naca??na v?d verdi.

1918-ci il oktyabr?n 30-da imzalanan Mudros bar????? Az?rbaycan ???n d? ?ox a??r siyasi iz buraxm?? oldu. M?qavil?nin 11-ci madd?si T?rkiy?nin C?nubi Az?rbaycan v? C?nubi Qafqazdan ??xar?lmas?n? n?z?rd? tuturdu.

10 noyabr tarixind? Az?rbaycan h?kum?ti t?r?find?n AB? prezidentin? d?nya d?vl?tl?ri t?r?find?n Az?rbaycan?n m?st?qilliyinin tan?nmas? xahi?i il? m?raci?t olundu. Bununla yana?? Az?rbaycan n?may?nd? hey?ti ?nz?lid? B?y?k Britaniya komandanl??? il? dan???qlara ba?lad?. M?tt?fiq qo?unlar?n Bak?ya daxil olmas? il? yaranm?? ??tinlikl?r diplomatik s?yl?r n?tic?sind? m?tt?fiq komandanl?q t?r?find?n de-fakto Az?rbaycan?n tan?nmas? il? n?tic?l?ndi.

I d?nya m?harib?si ba?a ?atd?qdan sonra qalib d?vl?tl?r ?z q?l?b?l?rini raz?la?d?rmaq v? r?smil??dirm?k, beyn?lxalq al?md? yaranan probleml?ri h?ll etm?k m?qs?dil? Parisd? s?lh konfrans? ?a??rmaq bar?d? q?rar q?bul etdil?r. Az?rbaycan h?kum?ti n?may?nd?l?ri ?nz?lid? m?tt?fiq komandanl???n general? Tomsonla dan???qlarda beyn?lxalq s?lh konfrans?nda i?tirak ???n t?minat alm??d?lar. S?lh konfrans?nda i?tirak etm?kl? Az?rbaycan n?may?nd?l?ri 4 m?h?m v?zif?ni h?ll etm?k ist?yirdil?r: 1) AB?, Fransa, B?y?k Britaniya, ?taliya m?tt?fiq h?kum?tl?ri v? Hollandiya v? ?sve?r? n?may?nd?l?ri il? g?r???r?k suveren d?vl?t kimi Az?rbaycan?n m?st?qilliyinin tan?nmas?na nail olmaq; 2) Az?rbaycan haqq?nda ictimai r?y formala?d?rmaq; 3) Tan?nm?? ictimai v? siyasi xadiml?rl?, t??kilat r?hb?rl?ri il? g?r???r?k Az?rbaycan bar?d? m?lumat verm?k; 4) Xarici d?vl?tl?rin ticar?t-s?naye dair?l?ri il? kommersiya ?laq?l?rin? gir?r?k, Az?rbaycan?n g?l?c?yi ???n z?ruri materiallar?n toplanmas?.

Paris S?lh Konfrans?na ged?c?k n?may?nd? hey?tinin r?hb?ri ?.M.Top?uba?ov AB?-?n ?stanbuldak? diplomat? Naeskl? g?r???r?k, AB? prezidenti V.Vilsonun 14 madd?lik prinsipl?rinin Az?rbaycana ?amil edilm?si v? m?st?qilliyimizin AB? t?r?find?n tan?nmas?na k?m?klik g?st?rm?yi xahi? etmi?di. Hollandiya, ?sve? v? ?ngilt?r?nin ?stanbuldak? n?may?nd?l?ri il? g?r???nd? Az?rbaycan?n haz?rki v?ziyy?tin? dair memorandumu t?qdim etmi? v? h?min d?vl?tl?rin ?z ?lk?l?rind?ki diplomatik n?may?nd?likl?ri bu bar?d? m?lumatland?rmas?n? raz?la?d?rm??d?lar. ?.M.Top?uba?ov Denikin h?kum?tinin n?may?nd?si Sazonovla g?r???nd?, onu “vahid v? b?l?nm?z Rusiya” u?runda m?bariz? ideyas?ndan ??kindirm?y? ?al???rd?. Az?rbaycan?n m?st?qilliyin? d??m?n m?vqed?n yana?an ?ran d?vl?tinin xarici i?l?r naziri ?liqulu xan ?nsari il? g?r???nd? ?.M.Top?uba?ov bu yana?man? yum?altma?a nail oldu. ?ran n?may?nd?l?ri s?lh konfrans?nda Az?rbaycan?n istiqlaliyy?tini m?dafi? ed?c?kl?rin? s?z verdil?r. Ancaq bu, s?z olaraq qald?.

Yanvar?n 18-d? ba?layan Paris S?lh konfrans?n?n gedi?i zaman? Vilson t?r?find?n Rusiya ?razisind?ki qar??-qar??ya duran b?t?n q?vv?l?r? m?raci?t elan olundu v? fevral?n 15-d? M?rm?r? d?nizind?ki ?ahzad? adas?nda konfrans ke?irm?yi t?klif etdi. Az?rbaycan ?z m?st?qilliyinin tan?nmas? u?runda m?bariz? apard???ndan bu konfransda i?tirakdan imtina etdi. Az?rbaycan n?may?nd?l?rind?n f?rqli olaraq, art?q Paris konfrans?nda i?tirak ed?n erm?ni v? ?ran n?may?nd?l?ri Az?rbaycana qar?? ?razi iddialar? il? ??x?? etdil?r.

Az?rbaycan n?may?nd? hey?tin? yaln?z may?n ?vv?lind? Paris? g?lm?k m?mk?n oldu. AB? prezidenti V.Vilsonun t???bb?s? il? ilk d?f? Az?rbaycan m?s?l?si AB?, Fransa, ?taliya v? B?y?k Britaniya h?kum?t ba???lar?ndan ibar?t D?rdl?r ?uras?n?n iclas?nda m?zakir? olundu v? ?.M.Top?uba?ovun n?may?nd? hey?tinin r?hb?ri kimi tan?nmas?na raz?l???n? verdi.

N?may?nd? hey?ti may?n 23-d? ingilis n?may?nd?si ser Malletl? g?r???nd? 1919-dan Bak?dak? i??al rejiminin l??vi m?s?l?si m?zakir? olundu. Bo?azlar v? Qafqazda mandatlar m?s?l?si il? ba?l? m?zakir?l?r AB?-?n mara??na s?b?b oldu v? may?n sonu Vilson Az?rbaycan n?may?nd? hey?tini q?bul etdi. Prezident? t?qdim olunan memorandum Az?rbaycan bar?d? m?lumat verirdi v? buna ?lav? 6 b?ndd?n ibar?t t?l?bl?r ir?li s?r?ld?. Burada, Az?rbaycan?n m?st?qilliyinin tan?nmas?, Vilson prinsipl?rinin Az?rbaycana ?amil edilm?si, MC-n? q?bul; AB? h?rbi departamentliyi t?r?find?n Az?rbaycana h?rbi yard?m v? AB?-Az?rbaycan aras?nda diplomatik m?nasib?tl?r yarad?ls?n; fikirl?ri ?z ?ksini tapm??d?. Lakin Vilson m?st?qillik m?s?l?sin? fikir bildirm?y?r?k ?vv?lc? rus m?s?l?sinin h?llin? t?r?fdar oldu?unu bildirdi.

1919-cu ild? iyun ay?nda Az?rbaycan-G?rc?stan aras?nda h?rbi m?dafi? pakt? imzaland?. Pakt d?vl?tl?rd?n h?r hans? birinin ?razi b?t?vl?y? v? istiqlaliyy?tin? t?cav?z olard?sa, dig?r t?r?fin h?rbi yard?m?n? n?z?rd? tuturdu v? t?r?fl?rin separat s?lh ba?lamamaq ?hd?liyi burada ?z ?ksini tapm??d?.

Regionda mandat almaq u?runda m?bariz?d? b?y?k d?vl?tl?rin maraqlar? toqqu?urdu. Burada x?sus?n AB? Erm?nistan?n Az?rbaycana qar?? ir?li s?rd?y? ?razi iddialar?n? d?st?kl?yirdi v? Nax??van, ??rur-D?r?l?y?z general qubernatorlu?unun yarad?lmas?na ?al???rd?. Az?rbaycan n?may?nd? hey?ti ?z g?r??l?rind? v? vermi? olduqlar? etiraz notalar?nda bunun do?ru olmad???n? vur?ulay?rd?lar. Haskelin t?hlil etdiyi layih?d?ki m?dd?alara Az?rbaycan h?kum?ti bir ??rtl? raz? olurdu ki, ?razi Az?rbaycan t?rkibind? qalacaq.

Noyabr ay?nda AB? missiyas?n?n vasit??iliyi il? Tiflisd? Az?rbaycan-Erm?nistan sazi?i m?h?m ?h?miyy?t? malik oldu. Sazi?in III madd?sind? t?r?fl?r raz?la?mayacaqlar? m?s?l?d? AB?-?n m?nsifl?r m?hk?m?si rolu tan?n?rd?. Sazi? AB? ordusu Qafqaz? t?rk etm?si il? q?vv?d?n d??d?.

1919-cu ilin sentyabr?nda Parisd?ki n?may?nd? hey?tinin r?hb?ri ?.M.Top?uba?ov AB? konqresi n?may?nd?l?r palatas?n?n ?zv? ?andlerin AB?-da Az?rbaycan?n m?st?qillik v? m?nafe maraqlar?n?n qorumaq ???n v?kil t?yin olunmas? il? ba?l? sazi? imzalad?.

Oktyabr ay?nda Fransa m?st?ml?k? liqas?n?n xarici siyas?t b?lm?sinin r?hb?ri Az?rbaycan?n de-fakto v? de-yure tan?nmas?n? m?dafi? etdiyini v? n?may?nd? g?nd?rm?k xahi?i il? Klemanso h?kum?tin? m?raci?t etdiyini bildirmi?di.

4 madd?lik ?ran-Az?rbaycan ittifaq? haqq?nda sazi?in imzalanmas? Az?rbaycan n?may?nd? hey?tinin ?ran?n ?z s?rt m?vqeyini d?yi?dirm?k istiqam?tind? diplomatik u?urun n?mun?si oldu. Sazi? Az?rbaycan?n m?st?qil d?vl?t oldu?unun tan?nmas? bar?d? idi.

1920-ci ilin yanvar?nda Parisd? Ali ?uran?n iclas? Az?rbaycan?n m?st?qilliyini b?yan ed?n memorandum haz?rlad?. X?z?r d?nizinin m?dafi?si, Az?rbaycana maliyy?, h?rbi v? ?rzaq yard?m? g?nd?rilm?si m?s?l?l?ri ?z ?ksini tapd?. Az?rbaycan n?may?nd? hey?ti qar??s?na qoydu?u m?s?l?l?ri v? ?sas?n m?st?qilliyin tan?nmas? m?s?l?sini h?ll etmi? oldu. Mart ay?nda Az?rbaycan-?ran aras?nda imzalanan m?qavil? m?st?qilliyimizin de-yure tan?nmas?n? b?yan etdi.

Aprel ay?nda San-Remo konfrans?nda Az?rbaycan? maraqland?ran neft, Batum m?s?l?si, rus m?s?l?si, T?rkiy?-Erm?nistan s?rh?dl?ri m?zakir? olundu.

1920-ci il 28 aprel i??al? il? Az?rbaycan m?st?qil d?vl?t olmaq yolunda s?yl?rini dayand?rm?? oldu. Uzun s?r?n ??tinlikl?r n?tic?sind? beyn?lxalq al?md? de-fakto tan?nan az?rbaycan yaln?z 23 ay m?st?qil ola bildi.


Mənbə: [xfgiven_menbe][xfgiven_menbe]

BİZİ SOSİAL ŞƏBƏKƏLƏRDƏN İZLƏYİN: